«Kvindespørgsmaalet»

Nye element i tanke- og samfunnsliv gjorde seg gjeldande i siste halvpart av 1800-talet, og konstituerte «den moderne kulturen», som i 1870- og 1880-åra for alvor tok til å banke på kyrkja si dør. Kristendom og kyrkje var sett under press. Dette var ein kulturkamp som djupast sett stod om kva plass kristendommen skulle ha i samfunnet. Spørsmålet om kvinna si frigjering var ein del av denne kampen. Konservative prestar såg «Kvindespørgsmaalet» som ein del av den moderne «Vantro». Eit hovudargument mot kvinnesaka var at ho stridde i mot «Guds og Naturens Orden». Men kyrkja kom ikkje utanom å drøfte spørsmålet om kvinner sitt forhold til forkynnargjerninga. Gjennombrotet for lekmannsforkynninga i kyrkja hadde gjort også kvinnene til religiøse forkynnarar. I 1888 vart kyrkjene opna for forkynning av lekmenn. Kvifor kunne ikkje kvinner få den same retten?

Kvinner får talerett i kyrkjene

I 1903 fekk kvinnene adgang til å røyste ved kyrkjelydsmøte på linje med menn. Her var kyrkja tidleg ute. Vanleg røysterett for kvinner vart som kjent ikkje innført før i 1913. Tidleg på 1900-talet fekk kvinnene røysterett i fleire kristne organisasjonane. Det norske Misjonsselskapet gav kvinnene røysterett i 1904. Men kva med kvinner sin rett til å forkynne Guds ord? I 1911 vart spørsmålet teken opp i statsråd. Bakgrunnen var at Frelsesarmeen hadde søkt om Mrs. Bromwell Booth, som var på gjesting Noreg, kunne få tale i Bergen domkyrkje. Svaret frå styresmaktene var negativt. Men spørsmålet om forkynning ved kvinner vart sendt ut på høyring til Det teologiske fakultetet og alle biskopane. Eit fleirtal av professorane ved fakultetet meinte at det ikkje kunne vere noko i vegen for at kvinner kunne forkynne Guds ord i kyrkjene på linje med lekmenn. Dei fleste av biskopane stilte seg derimot negative og ville ikkje endre lova, men to av dei meinte at kvinner kunne få halde oppbyggelege foredrag i kyrkjene utanom høgmessa. Kvinneleg presteteneste var ingen av biskopane for.

I 1911 ga Stortinget kvinner høve til å halde «foredrag i kirken, som hviler paa Guds ords grund og sigter til menighetens kristelige oplysning». Men dei kunne ikkje forkynne eller preike. Denne skilnaden mellom religiøst «foredrag» og forkynning var resultatet av eit kompromiss, og dei fleste såg at dette var inkonsekvent. I ei fråsegn frå 1917 gjekk eit fleirtal av professorane ved Det teologiske fakultetet inn for å oppheve denne inkonsekvensen i lovgivinga. Fakultetet meinte at det heller ikkje var noko prinsipielt som talte i mot kvinneleg presteteneste. Men det vakte oppsikt då ei kvinne for første gong heldt preike ved ei gudsteneste i Den norske kyrkja. Det var Martha Steinsvik (1877-1950), den første kvinnelege studenten ved Menighetsfakultetet, som i april 1921 preika ved ei kveldsgudsteneste i Grønland kyrkje i Kristiania.

Spørsmålet om kvinneleg forkynning kom igjen ut på høyring i 1922. Fleirtalet av biskopane heldt fast på det dei hadde uttalt året før. Biskopen i Kristiania, Johan Lunde, meinte at kvinner burde få forkynne på bakgrunn av det omfattande arbeidet dei utførte i dei kristne organisasjonane. Lunde ville likevel ikkje at kvinner skulle forkynne ved vanlege gudstenester. Også året etter vart saka lagt fram for biskopane, som alle med unntak av Lunde gjekk i mot å endre lovgivinga. Men departementet gjekk inn for standpunktet til Lunde. Kongeleg resolusjon av 6. mars 1925 gav kvinner rett til å forkynne i kyrkjene, men utanom dei vanlege gudstenestene. Det var først i 1956 at kvinner fekk lov til å forkynne ved ordinære gudstenester i kyrkjene på linje med menn.

«...om der kom kristne Kvinder paa Prækestolen...»

I debatten om kvinna si frigjering i 1880-og 90-åra var det knapt nokon som kunne tenkje seg at kvinner kunne bli prestar. Men eit unntak var grundtvigianaren Vilhelm Andreas Wexelsen (1849-1909), prest, venstrepolitikar og seinare biskop i Nidaros. På Stortinget støtta han i 1890 grunnlovsframlegget om allmenn røysterett både for menn og kvinner. Under debatten gjekk han også inn for kvinnelege prestar. Mot den konservative teologen og biskopen i Kristiansand, J. C. Heuch (1838-1904), repliserte han:

«Naar han [Heuch] f. Ex. lod til at vente et stærkt Bifald til Udtalelsen om, at man ikke kunde tænke sig en Kvinde paa Prækestolen, saa vil jeg sige, at jeg meget godt kan tænke mig det, og at jeg ønsker, at de maa faa Adgang til den; jeg tror, at om der kom kristne Kvinder paa Prækestolen, vilde de passe den meget bedre end mange af os Mænd.»

På dette tidspunktet hadde kvinnene fått adgang til å studere ved universitetet. Det skjedde i merkeåret 1884. Prestedottera Alette Aagaard Hansen (1862-1957) tok til å studere teologi i 1880-åra, men gjennomførte ikkje studiet. I staden gifta ho seg og vart prestekone. Den første kvinnelege teologiske kandidaten, Valborg Lerche (1873-1931), vart uteksaminert først i 1899. Men vegen til presteembetet var stengt. Lerche engasjerte seg i sosialt arbeid, og vart i 1901 tilsett i Kristiania Indremisjon. I 1907 skreiv hun dette om arbeidsutsiktene for kvinnelege teologar:

«Hvad det theologiske studium angaar, er det i økonomisk henseende voveligt for kvinder at begynde dermed, da der for nærværende ingen udsigter er til at opnaa et geistlig embede. Dog kan der muligens være tale om ansættelse som ytre eller indre misjonær, samt som lærerinde i de høiere skoler.»

Heilt frå starten hadde kvinner hatt adgang til å studere ved Menighetsfakultetet. Men det var ei kjent sak at Menighetsfakultetets sterke mann, Sigurd Odland (1857-1937), avviste kvinner som kristne forkynnarar. Odland forlét då også fakultetet i 1915 fordi kvinner hadde fått rett til å tale i kyrkjene. Først etter at Odland var borte, kom den første kvinnelege studenten til MF, den før nemnde Marta Steinsvik. Ho gjekk sterkt inn for at kvinner skulle få høve til å bli prestar, og sjølv ville ho bli prest. Men ho kom ikkje til å ta teologisk embetseksamen. Som den første kvinna talte ho ved ei gudsteneste i Den norske kyrkja i 1921, medan dette framleis ikkje var tillate. Menighetsfakultetet, der ho var student, gav ho ei åtvaring. Det førte til at Marta Steinsvik slutta i protest.

Frå omkring hundreårsskiftet av kom spørsmålet om kvinnelege prestar opp fleire gonger. I 1902 tok Kyrkjedepartementet opp saka, og bad biskopane uttale seg. Alle biskopane gjekk i mot fordi dei meinte kvinneprestar var i mot Guds ord og kyrkja si vedkjenning. Spørsmålet kom opp igjen i 1912 då Stortinget drøfta om kvinner skulle ha adgang til embete i staten. Ein slik rett vart vedteken, men unntak vart gjort for statsrådar, prestar og militære. I samband med høyringane om kvinners talerett i kyrkjene i 1917 og 1921 hadde Det teologiske fakultetet sagt at det ikkje var noko prinsipielt i vegen for kvinneleg presteteneste. Men alle biskopane var i mot, og i kyrkja elles var det ein kompakt majoritet som avviste kvinnelege prestar. Ut over i tjueåra pressa kvinneorganisasjonane på for å få endra lova av 1912, slik at også presteembetet vart opna for kvinner. Men motstandarane meinte at dette var ei sak kyrkja sjølv måtte få bestemme. Kyrkjedepartementet ville høyre kva kyrkjefolket meinte om kvinnelege prestar, og bad i 1926 sokneråda om å uttale seg i saka. Resultatet av høyringa var klart nok: 957 sokneråd var mot, medan berre 43 var for kvinner på preikestolen.

«Lex Mowinckel»

Men etter at kvinnene i 1925 hadde fått rett til å forkynne i kyrkjene, kunne ein spørje om kva skilnaden var i forhold til det å bli prest. Ein viss diskusjon vart det også om spørsmålet. Eivind Berggrav (1884-1959) avviste i en redaksjonsartikkel i Kirke og Kultur i 1925 at det fanst «virkelig principielle innvendinger» mot kvinnelege prestar, men han kunne ikkje sjå at det var «reelle behov» for det. Kyrkja sjølv var ingen pådrivar i kvinneprestspørsmålet. Initiativet måtte kome utanifrå. I 1930-åra tok striden om kvinnelege prestar for alvor til. Regjeringa Mowinckel la i 1930 fram ein kongeleg proposisjon om adgangen for kvinner til statlege embete. Det vart gjort framlegg om å oppheve lova frå 1912, som skulle bli avløyst av ei ny lov der berre geistlege og militære embete skulle vere stengt for kvinner. I 1934 kom framlegget til handsaming i Stortinget. Eit fleirtal i Justiskomiteen meinte at også presteembeta måtte opnast for kvinner. Men saka vart røysta ned då ho kom til Stortinget.

I 1935 kunne Arbeidarpartiet danne si første varige regjering. Partiet hadde tidlegare markert ein kyrkjekritisk profil, og frå kyrkjeleg hald var ein uroleg for kva som nå ville kome. Men det viste seg at den kyrkjelege uroa var utan grunnlag. Kyrkjesaker var ikkje noko sentralt område for Arbeidarpartiet, som heller ikkje innførte endringar i kyrkjestyret. I det store og heile kom partiet til å føre vidare den kyrkjepolitikken som dei borgarlege regjeringane hadde stått for. I ei sak kom Arbeidarpartiregjeringa likevel til å markere seg, og det var kvinneprestspørsmålet, sjølv om dette i og for seg var ein arv frå den borgarlege liberalismen. På vegne av regjeringa Nygaardsvold tok justisminister Trygve Lie (1896-1968) i 1936 opp igjen spørsmålet å gi kvinner adgang til alle embete i staten, ei sak som hadde vorte røysta ned i Stortinget to år tidlegare.

I kyrkjelege krinsar og blant vekkingsfolket var det dei som i dette lovframlegget såg eit «angrep på Bibelen». Eivind Berggrav, som sidan 1929 hadde vore biskop i Hålogaland, kunne ikkje vere samd i ein slik dom. Det var nettopp utviklinga innanfor dei kristne organisasjonane og «makten i kristne kvinners virke» som førte til at kyrkja i 1925 hadde opna for kvinneleg forkynning. Dermed var saka prinsipielt sett avgjort: «Det som nu står på dagsordenen er bare det grads-spørsmål om kvinner også skal kunne få prestelig innvielse og embede». Også denne gongen vart framlegget røysta ned i Stortinget. Men Arbeidarpartiregjeringa gav seg ikkje. Lie tok på nytt opp saka to år seinare, i 1938. For Arbeidarpartiet var dette eit rettferdskrav og eit kulturkrav. Partiet arbeidde for ei konsekvent likestilling, også på dette området. Og nå fekk han eit fleirtal i Stortinget med på at dette var eit spørsmål om statsborgarlege rettar. Lova vart vedteken som eit kompromiss, sett fram av Venstreleiaren Johan Ludwig Mowinckel (1870-1943) om at kvinnelege prestar ikkje kunne bli tilsett dersom kyrkjelyden var i mot det. Den såkalla «Lex Mowinckel» vart vedteken 24. juni 1938, og hadde slik ordlyd:

«Kvinner kan under de samme betingelser som menn ansettes i statens embeder. Ved besettelse av kirkelige embeder bør dog kvinner ikke ansettes som prester, hvor menighetene av prinsipielle grunner uttaler seg imot det.»

Det var ein føresetnad at det melde seg kvinnelege teologar til presteteneste og at biskopane var villige til å ordinere og gi dei kollas. Lova markerte likevel ein milestolpe: Formelt var det nå opna for kvinnelege prestar. Og det var kvinnesaksorganisasjonar og Arbeidarpartiet som hadde gått i brodden for saka.

Arbeidet for ei særleg kvinneleg teneste i kyrkja

Biskop Berggrav, som ved fleire høve hadde avvist at det skulle vere prinsipielle hindringar i vegen for at kvinner fekk adgang til preikestolen, gjorde seg til talsmann for ei særleg kvinneleg teneste i kyrkja. I 1936 fremja han eit framlegg om å opprette ei slik kyrkjeleg teneste, som han ikkje ville skulle vere ei presteteneste. Målet var tydeleg nok å oppnå eit kompromiss i kvinneprestspørsmålet. Bispemøtet sette ned ein komité som skulle greie ut om spørsmålet, den såkalla Skagestadkomitéen. I innstillinga som kom i 1937, avgrensa komitéen klart denne kvinnelege tenesta i forhold til presteembetet. Biskopane med Berggrav i spissen ville gå lenger enn komitéen. Bispemøtet ville gjere den kvinnelege tenesta til ei sjølvstendig teneste med ordet. Berre slik var det muleg å gjere dette til eit verkeleg alternativ til prestetenesta. Spørsmålet om ei utdanning for ei særskilt kvinneleg teneste i kyrkja vart også drøfta. Men på grunn av krigen vart spørsmålet om ei særskilt kvinneleg kyrkjelydsteneste lagt på is.

Etter krigen vart arbeidet for ei alternativ kyrkjelydsteneste teke opp igjen. Framleis diskuterte ein på kyrkjeleg hald ei særskilt kyrkjelydsteneste for kvinner som eit alternativ til presteteneste. I 1947 gjekk Bispemøtet inn for ei lek kyrkjelydsteneste for både menn og kvinner. Ved kongeleg resolusjon av 28. januar 1949 vart det vedteke at biskopen kan innvie leke kristne, menn og kvinner, til kyrkjelydsteneste når vedkommande er tilsett til ei slik teneste i ein kyrkjelyd eller ved ein institusjon. Cand. theol. Agnes Vold (1912-1994) vart tilsett som sjelesørgar ved Ullevål sjukehus. Ho vart tilsett og lønna av Indremisjonen. Arbeidet hennar var omlag det same som det ein sjukehusprest gjorde, men ho kunne ikkje forvalte sakramenta. 31. desember 1950 vart ho også, med biskop Berggrav til stades, innvigd til å forvalte sakramenta. Dette førte til debatt. To andre kvinnelege teologar, Agnete Fischer (1922-) og Anne-Brit Aas (1930-), begynte seinare i femtiåra i kyrkjelydsteneste, men utan å vere ordinert.

Dei konservative geistlege gjekk inn for å få ei ikkje-geistleg kvinneleg stilling. Etter at Berggrav gjekk av som biskop ved utgangen av 1950, vart desse kreftene meir dominerande i bispekollegiet. Ein ville demme opp for kvinneleg presteteneste ved å kanalisere kvinner inn i ei særskilt stilling og ved å avgrense denne stillinga mest muleg frå prestetenesta. Men stillingane som kvinnelege medarbeidarar i kyrkja, slik Fischer og Aas hadde vore, fungerte ikkje tilfredsstillande. Det var vanskeleg å kome fram til semje om kva denne tenesta skulle gå ut på og kva vilkåra for ei slik teneste skulle vere. Var ikkje tida inne for at kvinner fekk fri adgang til å bli prestar i kyrkja?

«Lex Mowinckel blir oppheva»

Fleire tok til å meine at reservasjonsretten mot kvinnelege prestar i «Lex Mowinckel» måtte opphevast. Spørsmålet vart sendt ut til høyring til dei teologiske fakultet og biskopane i 1955. Ingen av dei to teologiske fakulteta ville råde til at reservasjonsretten vart oppheva. Kvifor gjekk ikkje Det teologiske fakultetet inn for dette, når eit fleirtal av professorane ved fakultetet både i 1917 og 1921 gjekk inn for at kvinner skulle få bli prestar? Fakultetets linje var at ein ikkje skulle presse på i dette spørsmålet, men begynne i det små og la kvinner sleppe til i særskilte stillingar først. Så ville kvinnelege prestar etter kvart bli ein realitet. Fakultetet meinte at kyrkja måtte sjølv ha rett til å bestemme. Menighetsfakultetet argumenterte teologisk for standpunktet sitt. Det var i strid med Skrifta at kvinner skulle ha presteembete. Bispekollegiet var delt i spørsmålet. Sju av biskopane ville halde på reservasjonsretten, medan to av dei, Kristian Schjelderup (1894-1980) i Hamar og Alf Wiig (1891-1974) i Nord-Hålogaland gjekk inn for å fjerne han. «Det som for meg er det avgjørende i hele denne sak, er overbevisningen om at kvinnelige prester ikke bare har sin naturlige plass og rett i vår kirke, men også vil kunne tilføre kirken høyst nødvendig tilskudd av ny kraft», skreiv Schjelderup i utgreiinga til departementet. I 1956 vedtok eit stort fleirtal på Stortinget å gi kvinner adgang til prestetenesta utan reservasjon.

På 1950-talet gjaldt dette ikkje ein diskusjon om kvinner kunne bli prestar. Dette spørsmålet var i praksis avgjort ved lova av 1938. Striden gjaldt om kyrkjelydane skulle ha rett til å reservere seg mot ein kvinneleg prest eller konkret: om ei kvinne kunne bli tilsett som prest utan at kyrkjelyden ville det.

Skjerpa debatt om kvinnelege prestar

Kyrkja stod splitta i synet på kvinnelege prestar, men eit klart fleirtal var framleis i mot. Det var styresmaktene som hogg knuten over å fjerna den siste lovformuleringa som kunne nyttast mot kvinneleg presteteneste. Dette utløyste kyrkjeleg strid. Men spørsmålet er om ikkje det var nødvendig at staten greip inn på denne måten, fordi kyrkja sjølv ikkje var nokon pådrivar i denne saka. Men det fanst sjølvsagt også unntak.

I 1958 kom det ut ei bok med tittelen Kvinnelige prester? Forfattaren var Arne Fjelberg (1907-1960), rektor ved Det praktisk-teologiske seminar, Universitetet i Oslo. Boka var eit vektig forsvar for kvinneleg presteteneste. Etter ein grundig gjennomgang av det bibelske materialet kom Fjelberg fram til at det ikkje fanst grunnlag til å nekte kvinner å bli prestar. Han avviser dessutan å mobilisere den kyrkjelege tradisjonen mot kvinnelege prestar. «Historien skal ikke være samtidens tyrann», argumenterte han. Dei som viste til embetssynet i motstanden mot kvinneprestar, stod for ei hierarkisk katolsk oppfatning meir enn eit evangelisk luthersk syn. Tanken om det allmenne prestedømme gjer kvinneleg presteteneste forsvarleg, hevda Fjelberg. Det vil vere ein ressurs for kyrkja og føre til «Guds rikes fremme» om kvinner tok til å gjere presteteneste:

«Jeg mener at sterk åndelig kraft vil bevares og vinnes for kirken ved at det skjer. Og omvendt mener jeg at kirken risikerer resignasjon og tiltagende indifferentisme i den kvinnelige del av befolkningen dersom muligheten ikke blir gitt til å tjene Gud og hans kirke som prest.»

Sjølv om Fjelberg stilte seg positivt til kvinnelege prestar, uttrykte han eit tradisjonelt kjønnsrollemønster når han peika på dei særlege vanskar som kvinner ville møte i presteyrket. Prestegjerninga er ikkje ordna etter ei bestemt kontortid. Presten må vere til disposisjon til alle tider av døgnet, og dermed er det umuleg å gjennomføre ein fast døgnrytme. På søn- og heilagdagar og i dei store høgtider, når dei fleste andre har fri og kan vere saman med familien, må presten forrette gudstenester og utføre andre nødvendige geistlege plikter. Særleg for gifte kvinnelege prestar ville denne sida ved presteyrket vere problematisk:

«Det er innlysende at nettopp dette arbeid meget vanskelig lar seg kombinere med en mors plikter overfor barn, hjem og familie. Den ene eller den annen side vil komme til å lide alvorlig ved en slik kombinasjon.»

Trass i at særleg gifte kvinner med plikter overfor barn, heim og familie vil ha vanskar med fullt og heilt å stå til disposisjon i prestetenesta, streka Fjelberg samstundes under at kvinna har eigenskapar som gjer ho særleg skikka for prestegjerninga. I høgre grad enn mannen har kvinna eigenskapar som «ømhet, varme, medlidenhet, hengivelsestrang, tilpasningsevne som forutsetter både tålmod og offervilje», og dette er kvalitetar som det ikkje kan bli nok av i prestetenesta. I forhold dei problem som kan oppstå gjennom ekteskap og «moderskap», meinte Fjelberg at kyrkja må finne adekvate løysingar i dei enkelte tilfelle. Fjelberg frykta på ingen måte at det ville bli nokon invasjon av kvinner til presteembetet. Tilgangen ville ha ei naturleg avgrensing. Han såg for seg at kvinner først og fremst burde bli ordinert til visse spesialstillingar, t. d. som sjukehusprest og institusjonsprest.

I 1958 skipa kvinnelege teologar frå både Menighetsfakultetet og Universitetet Kvinnelig Teologforening. På grunn av ulike syn på kvinneprestspørsmålet var foreininga i denne fasen ikkje særleg markert i forhold til å prioritere kvinneleg presteteneste i arbeidet sitt. Men medlemskapet i foreininga førte likevel til at fleire av dei kvinnelege teologane orienterte seg i retning av presteteneste. Med eit unntak vart alle av dei som hadde vore med å skipe foreininga prestar til slutt.

Sjølv om reservasjonsretten mot kvinnelege prestar i «Lex Mowinckel» formelt vart oppheva i 1956, var framleis dei fleste av biskopane i mot å ordinere kvinner til presteteneste. Og diskusjonen vart skarpare omkring 1960 under inntrykk av debatten i Sverige, der tre kvinnelege teologar hadde vorte vigsla til prestar. Biskopen i Tunsberg, Bjarne Skard (1896-1960), gav i 1960 ut skriftet Contra kvinnelige prester. Her gjennomførte han dei argumenta mot kvinneleg presteteneste som kom til å prege debatten frå konservativt hald. Guds ord «innstifter» eit særleg embete som høyrer kyrkja til og som kyrkja til alle tider er forplikta til å ha. Dermed finst det ein samanheng mellom apostolatet, det opphavelege presteembetet, og prestetenesta i dag. Eit hovudargument hos Skard var at Kristus berre valte menn til apostlar. Apostlane har forstått Kristus slik at oppdraget deira skulle «fortsettes i en mannlig nådemiddeltjeneste». Størstedelen av den kristne kyrkja har oppfatta det på same måten, og har dermed ikkje endra «denne apostoliske forståelse og praksis». Ut frå tekstmaterialet i Det nye testamentet meinte Skard å kunne slutte at det finst ei bestemt arbeidsdeling mellom mann og kvinne i kyrkja, eit «Herrens bud» som set mann og kvinne til ulike oppgåver. Grunnlaget for denne arbeidsdelinga er forskjellen mellom kjønna som ligg i skaparordninga. Dette reserverer presteembetet for mannen.

Mot denne forståinga argumenterte Jacob Jervell (1925-), professor i nytestamentleg teologi ved Det teologiske fakultetet. Han var i denne fasen ein av dei fremste forsvararane av kvinneleg presteteneste. I følgje Jervell førte reformasjonen til eit endra syn på det kyrkjelege embetet. Embetet er ikkje ein føresetnad for evangeliet som i den romersk-katolske kyrkja, men omvendt er evangeliet ein føresetnad for embetet. Dermed er embetet etter lutherske syn «redskap» for evangeliet. Dei kvalifikasjonar som er nødvendig for å ha presteembetet, er tufta åleine på evangeliet. Dåpen utgjer den eigentlege føresetnaden for å ha eit embete, og dermed er dette prinsipielt sett muleg for alle døypte. I Det nye testamentet er hovudsaka når det gjeld nådegåver, tenester og institusjonar, «evangeliets suksesjon». Ut frå dette må også kvinner «kristelig sett» vere kvalifiserte til å forkynne ordet og å forvalte sakramenta. «Fornekter man deres «dåpsordinasjon», er man inne på en farlig vei. Da er andre ting enn evangeliet bestemmende for embetet», hevda Jervell.

Også Per Lønning (1928-), den gong Stortingsrepresentant, hevda i ein kronikk at argumenta mot kvinnelege prestar ikkje lenger var haldbare. På grunn av dette standpunktet måtte han tåle kritikk frå teologane ved Menighetsfakultetet.

Ingrid Bjerkås blir Noregs første kvinnelege prest

Rektor Fjelberg ved Det praktisk-teologiske seminar meinte at tida definitivt var inne til «å hugge knuten over». Cand. theol. Ingrid Bjerkås (1901-1980) begynte ved seminaret i 1959. Ho skriv i sjølvbiografien sin at Fjelberg lét henne som den første kvinnelege kandidaten ved praktikum få lov til å ha på seg prestekjole og stå for alteret. Første gongen ho forretta nattverd, var ved ei øvingsgudsteneste i Uranienborg kyrkje, arrangert av praktikum. Rektor Fjelberg gjekk sjølv til alters saman med dei andre. «I det øyeblikk kjente jeg meg så fylt av høytid og takk at stunden der ved altarringen i Uranienborg kirke alltid siden har stått for meg liksom med en glorie omkring seg», skriv ho. Det var tydeleg at Fjelberg var ein viktig inspirasjonskjelde for den første kvinnepresten i Noreg. Det var han som oppmoda ho til å ta kontakt med biskop Schjelderup i Hamar, fordi han trudde Schjelderup ville vere villig til å ordinere ho.

I mars 1961 vart Ingrid Bjerkås ordinert av biskop Schjelderup i Vang kyrkje utanfor Hamar. Dermed var ho den første kvinne som kunne gjere teneste som prest her i landet. Kort tid seinare vart ho utnemnt til embetet som sokneprest i Berg og Torsken på Senja i Nord-Hålogaland. Fleirtalet i kyrkjelyden, prost og biskop hadde gått inn for Bjerkås, men eit lite mindretal, i hovudsak læstadianarar, gjekk i mot å få ein kvinneleg prest. Professor Leiv Aalen (1906-1983) ved Menighetsfakultetet sende eit ope brev til biskop Wiig gjennom avisa Dagen der han bad om at det vart sett inn mannleg betjening for dei i kyrkjelyden som var i samvitsnaud. Det var tydeleg at kvinneprestmotstandarane ved Menighetsfakultetet freista å utnytte det som fanst av lokal motstand mot Ingrid Bjerkås. Det vart eit vonbrot for dei at kyrkjefolket på Senja tok så godt i mot den nye soknepresten. Berre 96 «gammaltruande» nekta å samarbeide med ho, og dei fekk støtte frå kvinneprestmotstandarar rundt om i landet. Men trass i motstand og eit krevjande kall gjorde Bjerkås likevel ein stor innsats i dei åra hos var sokneprest på Senja.

Ordinasjonen av den første kvinnelege presten førte til at den teologiske striden nådde eit høgdepunkt. Fleirtalet i bispekollegiet kom i 1961 med ei erklæring som gjekk skarpt i rette med den nye praksis som var etablert med ordinasjonen av den første kvinnepresten. «Vi finner det umulig å forene kvinnelig prestetjeneste med Det nye testamentes grunnholdning og med dets direkte utsagn. Det avviser kvinnens adgang til hyrde- og læreembetet og begrunner dette prinsipielt med å henvise både til Guds skaperordning og til Herrens eget bud. Dermed kjenner vi oss bundet av det Guds ord som vi i all vår tjeneste har forpliktet oss på», uttalte bispefleirtalet.

Ikkje berre blant fleirtalet i bispekollegiet, men også ved Menighetsfakultetet, som utdanna dei fleste prestane i Den norske kyrkja, var motstanden mot kvinneleg presteteneste stor. Professorane ved Menighetsfakultetet meinte kvinnelege prestar var i strid med Bibelen og den kyrkjelege vedkjenninga, og deltok aktivt i den kyrkjelege debatten om saka. Professor Leiv Aalen redigerte i 1961 boka Kvinnelige prester - hvorfor ikke?, der også broren, professor Sverre Aalen (1909-1980), saman med tre utanlandske konservative teologar var bidragsytarar. Boka avviste kvinnelege prestar, men boktittelen innbaud til mistyding. «Ja, hvorfor ikke?», ironiserte Jervell då han melde boka i Kirke og Kultur.

Spørsmålet om kvinneleg presteteneste skulle også seinare vise seg å bli eit teologisk stridstema i kyrkja. Striden skapte skarpe frontar. Debatten vart særleg intens då eit fleirtal av professorane ved Menighetsfakultetet i 1972 gjekk inn for kvinnelege prestar. Det som tidlegare hadde vore i strid med både Bibel og vedkjenning, var det ikkje lenger. Menighetsfakultetet hadde snudd i kvinneprestspørsmålet, og i 1976 vart endeleg Menighetsfakultetets praktisk-teologiske seminar opna for kvinnelege kandidatar. Men ved Det praktisk-teologiske seminar ved Universitetet var dette ikkje noko diskusjonstema. Her var spørsmålet om kvinnelege prestar avklart på eit langt tidlegare tidspunkt. Her hadde dei første kvinnelege teologiske kandidatane teke eksamen alt i 1940-åra.

Då Menighetsfakultetets praktikum vart opna for kvinnelege kandidatar, var siste skanse broten. Med dette hadde kvinner formelt sett fått like rettar i forhold menn i kyrkja. Motstanden mot kvinnelege prestar vart gradvis broten ned. Etter 1980 har talet på ordinerte kvinner og kvinnelege studentar ved dei teologiske fakulteta vore stadig aukande. I 1997 var over 30 prosent av dei som vart ordinert til presteteneste i Den norske kyrkja, kvinner. Dette viser at presteyrket i framtida kan kome til å bli eit kvinneyrke. I mars 1997 var 127 kvinnelege prestar i aktiv kyrkjelydsteneste, dvs. omlag 11 prosent av alle dei statslønna prestestillingane. Av dei 127 er 37 sokneprestar og 90 kapellanar.

«Tiden er moden». Noreg får sin første kvinnelege biskop

5. februar 1993 fekk kyrkja sin første kvinnelege biskop då rektor ved Det praktisk-teologiske seminar, Rosemarie Köhn (1939-), vart utnemnt til biskop i Hamar bispedømme. Ho vart innsett i embetet 20. mai same året. I den kyrkjelege røystinga som låg til grunn for utnemninga, hadde ho fått sterkt støtte hos prestar og sokneråd i Hamar bispedømme og hos alle professorane ved Det teologiske fakultetet. Kyrkjestatsråd Gudmund Hernes (1941-) la i grunngivinga for å utnemne Köhn vekt på at det er lenge sidan kyrkja opna for kvinnelege prestar. I ei luthersk kyrkje er ikkje bispeembetet å forstå som noko kvalitativt annleis enn presteembetet: «En kirke som har sagt ja til å ha kvinnelige prester, har samtidig sagt ja til kvinnelige bisper». Utnemninga av Rosemarie Köhn var ein konsekvens av dette synet. Hernes oppsummerte på denne måten:

«Rosemarie Köhn har fått solid støtte ved avstemningen i de fleste kamre. Hun er den kvinne som i mange år har vært nevnt som bispekandidat. Hun representerer en relativt stor gruppe teologer som stiller seg spørrende til enkelte av de standpunkter mer konservative teologer representerer - konservative teologer som Regjeringen også har sørget for er representert i bispekollegiet. Kort sagt: Tiden er moden. Anledningen er her. Beslutningen er fattet. Jeg vil i statsråd i morgen fremme en resolusjon der Rosemarie Köhn foreslås utnevnt til biskop i Hamar bispedømme.»

Spørsmålet er kva gjennombrotet av kvinnelege prestar har fått å seie? Samstundes med kvinnenes frammarsj er presteembetet blitt bygd ned. Den kyrkjelege rådsstrukturen har vore med å redusere prestens rolle og innverknad. I aukande grad er presteyrket blitt eit omsorgs- og lågtlønnsyrke. Det kan vere muleg å argumentere for at der kvinnene marsjerte inn, marsjerte makta ut. Mennene trekkjer seg ut av dei «makttomme» posisjonane for å gå dit den verkelege makta er. I minkande omfang søkjer derfor menn til presteyrket. Det er framleis få kvinner i leiande posisjonar i kyrkja, der makta ennå er. Det er ikkje mange kvinnelege sokneprestar, nokre få kvinnelege prostar og framleis berre ein kvinneleg biskop. Og ennå kan det sjå ut som delar av kyrkja held igjen. Kyrkjerådets arbeidsutval gjekk hausten 1999 i mot å regelfeste at det skal vere kvinner blant kandidatane som bispedømmeråda nominerer til bispeembeta. Samstundes er det liten tvil om at kvinner har profilert prestetenesta annleis enn deira mannlege kollegaer. Gjennom kvinneprestars forkynning og sjelesorg har folk fått møte ei kyrkje som er nær på ein annan måte enn tidlegare.

Kjelder og litteratur

• Agerholt, Anna Caspari: Den norske kvinnesaksbevegelse, 2. opplag, Oslo 1980.
• Almås, Kirsten, Anne Dalen og Rosemarie Köhn: Presterollen. En kvalitativ intervjuundersøkelse om det å være prest i Den norske kirke, Trondheim 1989.
• Berggrav, Eivind: «Spørsmålet om kvinnelige prester», Kirke og Kultur 1925, ss. 67-68.
• Berggrav, Eivind: «Kvinnelige prester», Kirke og Kultur 1936, ss. 66-68.
• Bjerkås, Ingrid: Mitt kall, Oslo 1966.
• Blom, Ida: «Kvinnen - et likeverdig menneske?», i Brytningsår - blomstringstid, Norges kulturhistorie, band 5, Oslo 1983, ss. 53-74.
• Diesen, Elisabet Toven: Slik begynte det... Norsk Kvinnelig Teologforenings første år. Fordypningsoppgave i kirkehistorie, Teologisk Fakultet, Universitetet i Oslo,
våren 1998.
• Ellingsen, Terje: «En demokratisk statskirke. Den norske kirkes forfatning i mellomkrigstiden», i Montgomery, Ingun og Larsen Stein Ugelvik (red.): Kirken, krisen og krigen, Bergen 1982, ss. 29-38.
Elstad, Hallgeir: «...midt i Den norske kirke...» Det praktisk-teologiske seminar gjennom 150 år, 1848-1998, Oslo 1998.
• Fjelberg, Arne: Kvinnelige prester?, Oslo 1958.
• Fæhn, Helge: «Kvinder selv stod op og strede...» Kvinnen i Den norske kirke etter reformasjonen», i Kirke og Kultur 1975, ss. 587-600.
• Hernes, Gudmund: «Kommentar ved bispeutnevnelsen», Kirke og Kultur 1993, ss. 85-88.
• Jervell, Jacob: «Evangeliets evige vilje», Kirke og Kultur 1960, ss. 40-46.
• Jervell, Jacob: «Kirkens grunn og kirkens orden. Duplikk til biskop Skard», Kirke og Kultur 1960, ss. 219-226.
• Jervell, Jacob: «Ja, hvorfor ikke?», Kirke og Kultur 1960, ss. 614-622.
• Köhn, Rosemarie (red.): Regnbuebroen. En samling prekener, andakter og essays av kvinnelige prester, Trondheim 1986.
• Köhn, Rosemarie: «Lov om kvinners adgang til presteembetet», i Gjør døren høy. Kirken i Norge 1000 år, Oslo 1995, ss. 487-489.
• Lein, Bente Nilsen: Kirken i felttog mot kvinnefrigjøring, Oslo 1980.
• Norderval, Kristin Molland: Mot strømmen. Kvinnelige teologer i Norge før og nå, Oslo 1982.
Repstad, Pål: Mannen som ville åpne kirken. Kristian Schjelderups liv, Oslo 1989.
• Skard, Bjarne: Contra kvinnelige prester, Oslo 1960.
• Skard, Bjarne: «På apostolisk vis. Replikk til Jacob Jervell», Kirke og Kultur 1960, ss. 133-139.
• Wexelsen, Vilhelm Andreas: «Stemeret for Kvinder», Forhandlinger i Stortinget, S 160, 1890, ss. 1276-1279.
• Aadnanes, Per M.: Frå moderne vantru til ny religiøsitet. Norsk livssynsdebatt gjennom hundre år, Oslo 1988.
• Aalen, Leiv (red.): Kvinnelige prester - hvorfor ikke?, Oslo 1961.

Teksten er hentet fra Det teologiske fakultetets digitale arkiv .
Alle rettigheter ligger hos
Det teologiske fakultet og Hallgeir Elstad.